Odia Grammar : Topic & Details

ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିବା ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ପଦକୁ ଏକ ପଦରେ ପରିଣତ କରିବାର ନାମ ହେଉଛି ସମାସ । ସମାସ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସମ୍ପର୍କିତ ହୋଇଥିବା ପଦଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ ଯଥାକ୍ରମେ : ସମସ୍ତପଦ, ପୂର୍ବପଦ, ପରପଦ ବା ଉତ୍ତର ପଦ, ସମସ୍ୟମାନପଦ ଓ ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ।

1. ଯଶୋଦା ପୁତ୍ର ନିମିତ୍ତ ଶୋକରେ ଅଧୀର ହେଲେ ।
2. ଯଶୋଦା ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଅଧୀର ହେଲେ ।
3. ସୁନାରେ ତିଆରି ହାର ଟି ଝିଅକୁ ଭାରି ମାନୁଛି ।
4. ସୁନାହାର ଟି ଝିଅକୁ ଭାରି ମାନୁଛି
5. ଶୋକରୂପକ ଅଗ୍ନି ମଣିଷ ଶରୀରକୁ କ୍ଷୀଣ କରିଦିଏ ।
6. ଶୋକାଗ୍ନି ମଣିଷ ଶରୀରକୁ କ୍ଷୀଣ କରିଦିଏ ।
7. ଚକ୍ର ଅଛି ପାଣିରେ ଯାହାର; ସେ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧର କ?ର୍ଧାର ଅଟନ୍ତି
8. ଚକ୍ରପାଣି ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧର କ?ର୍ଧାର ଅଟନ୍ତି ।

ଆସ ଉପର ବାକ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକୁ ଆଲୋଚନା କରିବା । ବର୍ତ୍ତମାନ ଲକ୍ଷ୍ୟକର - କ ଓ ଖ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ସମାନ ହେଉଛି । ସେହିପରି ଯଥାକ୍ରମେ ଗ ଓ ଘ, ଙ ଓ ଚ, ଛ ଓ ଜ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ସମାନ ହେଉଛି । କ ବାକ୍ୟରେ ଥିବା ପୁତ୍ର ନିମିତ୍ତ ଶୋକ ପଦଗୁଡ଼ିକ ମିଶିଯାଇ ଖ ବାକ୍ୟରେ ପୁତ୍ରଶୋକ ପଦରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ସେହିପରି ଗ ବାକ୍ୟରେ ଥିବା ସୁନାରେ ତିଆରି ହାର ପଦଗୁଡ଼ିକ ମିଶିଯାଇ ଘ ବାକ୍ୟରେ ସୁନାହାର, ଙ ବାକ୍ୟର ଶୋକରୂପକ ଅଗ୍ନି ପଦଗୁଡ଼ିକ ମିଶିଯାଇ ଚ ବାକ୍ୟରେ ଶୋକାଗ୍ନିରେ ଓ ଛ ବାକ୍ୟର ଚକ୍ର ଅଛି ପାଣିରେ ଯାହାର ଜ ବାକ୍ୟରେ ଚକ୍ରପାଣିରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ଆମେ ଦେଖିଲେ ଯେ ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କ ଥିବା ଏକାଧିକ ପଦକୁ ମିଶାଇ ଦେଇ ଏକପଦରେ ପରିଣତ କରାଯାଇ ପାରୁଛି । ଫଳରେ ବାକ୍ୟ ଛୋଟ ହୋଇପାରୁଛି ଓ ଶ୍ରୁତିମଧୁର ହେଉଛି । ବ୍ୟାକରଣ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସମାସ କୁହାଯାଏ ।

• ସମାସରେ ପଦଗୁଡ଼ିକ ମିଳିତ ହେବାପରେ ଯେଉଁ ପଦ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ ତାହାକୁ ସମସ୍ତପଦ କୁହାଯାଏ । ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଆମେ ମଧ୍ୟ କହି ପାରିବା - ସମାସନିଷ୍ପନ୍ନ ପଦକୁ ସମସ୍ତପଦ କୁହାଯାଏ ।  ସିଂହ ଚିହ୍ନିତ ଆସନ = ସିଂହାସନ । ଏଠାରେ ସିଂହାସନ ହେଉଛି ସମସ୍ତପଦ । ସିଂହ ହେଉଛି ପୂର୍ବପଦ  ଓ ଆସନ ହେଉଛି ପରପଦ ବା ଉତ୍ତର ପଦ ।

• ସିଂହାସନ ସମସ୍ତ ପଦରେ ସିଂହ ଗୋଟିଏ ସମସ୍ୟମାନ ପଦ ଓ ଆସନ ଆଉ ଏକ ସମସ୍ୟମାନ ପଦ । ଯେଉଁପଦ ଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣରେ ସମସ୍ତ ପଦ ଗଠିତ ହୁଏ ସେହି ପଦଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ 'ସମସ୍ୟମାନ ପଦ'।

• ସମାସ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଦମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ବାକ୍ୟ ଗଢ଼ାଯାଏ ତାହାକୁ ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ବିଗ୍ରହ ବାକ୍ୟକୁ ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ ବା ସମାସବାକ୍ୟ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

• ତତ୍‌ପୁରୁଷ ସମାସ :
  ଦ୍ୱିତୀୟା ଠାରୁ ସପ୍ତମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭକ୍ତି ଯୁକ୍ତ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ ସହିତ ବିଶେଷ୍ୟ କିମ୍ବା ବିଶେଷଣ ପଦର ସମାସ ହୋଇ ପର ପଦର ଅର୍ଥର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହିଲେ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ସମାସ ହୁଏ । ଏହାର ସମସ୍ତ ପଦରେ ପୂର୍ବ ପଦର ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଲୋପ ପାଏ ।
• ଦ୍ୱିତୀୟା ତତ୍ ପୁରୁଷ :
  ଗୃହକୁ ଆଗତ = ଗୃହାଗତ ଧନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ = ଧନପ୍ରାପ୍ତ
  ଘରକୁ ମୁହାଁ = ଘରମୁହାଁ ସାହାଯ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ = ସାହାଯ୍ୟପ୍ରାପ୍ତ ।
  ସେହିପରି ଚରଣାଶ୍ରିତ, ମାଛଧରା, ଦୁଧଖିଆ, ଦୁଃଖପ୍ରାପ୍ତ ଆଦି ସମାସ ଗଢ଼ାଯାଇପାରିବ । ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ କାଳ
  ଅର୍ଥେର ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୁଷର ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯଥା :- ଚିରକାଳ(କୁ) ବ୍ୟାପୀ ଦୁଃଖ = ଚିରଦୁଃଖ,
  କ୍ଷଣକାଳ(କୁ) ବ୍ୟାପୀ ସ୍ଥାୟୀ = କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ଏଠାରେ ପୂର୍ବ ପଦରେ ଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟା ବିଭକ୍ତିର ଚିହ୍ନ କୁ, ଙ୍କୁ - ସମସ୍ତ
  ପଦରେ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଛି ।
• ତୃତୀୟା ତତ୍‌ପୁରୁଷ:
  ଶରଦ୍ୱାରା ଆହତ = ଶରାହତ, ବିଦ୍ୟାରେ ହୀନ = ବିଦ୍ୟାହୀନ, ମାଙ୍କଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଖିଆ = ମାଙ୍କଡ଼ ଖିଆ
  ସେହିପରି ଅଗ୍ନିଦଗ୍‌ଧ, ଜଳଶୂନ୍ୟ, ମନଗଢ଼ା, ହାତକଟା, ଶୋକାକୁଳ, ତନ୍ତବୁଣା, ଭଗାରିହସା, କାଳିଦାସରଚିତ
  ଆଦି ସମାସ ଗଢ଼ାଯାଇପାରିବ । ଏଠାରେ ତୃତୀୟା ବିଭକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ରେ,ଦ୍ୱାରା ଆଦି ସମସ୍ତପଦରେ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଛି ।
• ଚତୁର୍ଥୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ:
  ପୁତ୍ର ନିମିତ୍ତ ଶୋକ = ପୁତ୍ରଶୋକ
  ରଙ୍ଗ ନିମିତ୍ତ ମଞ୍ଚ = ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ
  ଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ = ଦେବାର୍ପିତ
  ସେହିପରି; ଧର୍ମପତ୍ନୀ, ଛତାକନା, ପିଇବା ପାଣି, ମନରୁଚା ଆଦି ସମାସ ଗଢ଼ାଯାଇପାରିବ ।
  ଏଠାରେ ପୂର୍ବପଦରେ ଥିବା ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ସମସ୍ତପଦରେ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଛି ।
• ପଞ୍ଚମୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ:
  ବୃକ୍ଷରୁ ପତିତ = ବୃକ୍ଷପତିତ, ବିଦେଶରୁ ଆଗତ = ବିଦେଶାଗତ
  ସେହିପରି ଆମେ ଗଢ଼ିପାରିବା - ଗୋଠଖ?ିଆ, ଧର୍ମଛଡ଼ା, ରୋଗମୁକ୍ତ, ଗଛତୋଳା, ଜନ୍ମାନ୍ଧ ଇତ୍ୟାଦି ଏଠାରେ
  ପୂର୍ବପଦରେ ଥିବା ପଞ୍ଚମୀ ବିଭକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ରୁ ସମସ୍ତ ପଦରେ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଛି ।
• ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ :
  ଏହି ସମାସର ଗଠନ ପ୍ରଣାଳୀରେ ବିବିଧତା ରହିଛି ।
  (କ) ଗାଆଁର ମୁ? = ଗାଆଁମୁ?, ନଦୀର ଜଳ = ନଦୀଜଳ
  ସେହିପରି ଗଢ଼ାଯାଇପାରିବ - ନାରୀଶିକ୍ଷା, ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର, କର୍ମଫଳ, ମାତୃଭାଷା, ମାନବଧର୍ମ, ଯୁବକସଂଘ ଇତ୍ୟାଦି ।
  (ଖ) ଅର୍ଦ୍ଧ, ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବ, ଅପର ପ୍ରଭୃତି ପଦ ସମସ୍ତ ପଦରେ ପୂର୍ବପଦ ହୋଇଥାଏ ।
  ଚନ୍ଦ୍ରର ଅର୍ଦ୍ଧ = ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର
  ନଈର ମଝି = ମଝିନଈ
  ଅହନ୍‌(ର) ମଧ୍ୟ = ମଧ୍ୟାହ୍ନ
  ରାତ୍ରିର ମଧ୍ୟ = ମଧ୍ୟରାତ୍ର
  ଅହନ୍‌(ର) ପୂର୍ବ = ପୂର୍ବାହ୍ଣ,
  ଅହନ୍‌(ର) ଅପର = ଅପରାହ୍ଣ
  ସେହିପରି ଗଢ଼ାଯିବ - ଅଧରାତି, ମଧ୍ୟଦେଶ ଇତ୍ୟାଦି ।
  (ଗ) ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ସମାସରେ ରାଜା ଶବ୍ଦ ସମପ୍ତପଦରେ ରାଜରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
  ହଂସମାନଙ୍କର ରାଜା = ରାଜହଂସ
  ପଥମାନଙ୍କର ରାଜା = ରାଜପଥ
  ରାଜାଙ୍କର ପୁତ୍ର = ରାଜପୁତ୍ର
  ମଗଧର ରାଜା = ମଗଧରାଜ
  ସେହିପରି ହେବ ରାଜନୀତି ।
  (ଘ) ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗବାଚକ ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତପଦରେ ପୁଂଲିଙ୍ଗରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ ଯଥା :-
  ହଂସୀର ଡିମ୍ବ = ହଂସଡିମ୍ବ, ଛାଗୀର ଦୁଗ୍ଧ = ଛାଗଦୁଗ୍ଧ
  ପୂର୍ବପଦରେ ଥିବା ଷଷ୍ଠୀ ବିଭକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ର ସମସ୍ତପଦରେ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଛି ।
  ସପ୍ତମୀ ତତ୍‌ପୁରୁଷ :-
  ସାହିତ୍ୟରେ ନିପୁଣ = ସାହିତ୍ୟନିପୁଣ, ଗଣିତରେ ପଟୁ=ଗଣିତପଟୁ,ବିଦ୍ୟାରେ ନିପୁଣ=ବିଦ୍ୟା ନିପୁଣ, ଗଛରେ
  ପାଚିଲା = ଗଛପାଚିଲା, ଅରଣ୍ୟରେ ରୋଦନ = ଅରଣ୍ୟ ରୋଦନ ।
  ଏଠାରେ ପୂର୍ବ ପଦରେ ଥିବା ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ରେ ସମସ୍ତପଦରେ ଲୋପ ପାଇଛି ।
  ସେହି ନିୟମରେ ଗଢ଼ା ଯାଇପାରିବ - ହା?ିରନ୍ଧା, ସନ୍ତରଣପଟୁ, ନରାଧମ, ଦୁଃଖମଗ୍ନ, ବଣଭୋଜି ଇତ୍ୟାଦି ।
• ନଞ୍ ତତ୍‌ପୁରୁଷ : ତତ୍‌ପୁରୁଷ ସମାସରେ ନିଷେଧ ଅର୍ଥରେ ନଞ୍ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ସମାସ ହୁଏ । ସଂସ୍କୃତ ନଞ୍‌ର  ଓଡ଼ିଆ ରୂପ ହେଉଛି ନ । ଏହା ଏକ ନାସ୍ତିସୂଚକ ଅବ୍ୟୟ । ସାଧାରଣତଃ ନ ପରେ ସ୍ୱରବ?ର୍ଥିଲେ ନ - ସ୍ଥାନରେ ଅନ ହୁଏ ଏବଂ ନ ପରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବ?ର୍ ଥିଲେ ନ ସ୍ଥାନରେ ଅ ହୁଏ ।
  ନ ଆବିଳ = ଅନାବିଳ,
  ନ ଉଚିତ = ଅନୁଚିତ
  ସେହିପରି ହେବ - ଅନଶନ, ଅନଭିଜ୍ଞ, ଅନାଗତ, ଅନିଷ୍ଟ, ଅନୁନ୍ନତ । ଏଠାରେ ନ- ଅନରେ ପରିଣତ
  ହେଲା । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ନ ଚଳ= ଅଚଳ, ନ କଟା = ଅକଟା । ଏଠାରେ ନ ଅ ରେ ପରିଣତ ହେଲା ।
  ସେହିପରି ଗଢ଼ାଯାଇପାରିବ - ଅବାଟ, ଅଧୁଆ, ଅଦୂର, ଅପାଳକ, ଅପାଠୁଆ, ଅଲଗା, ଅମାନିଆ ଇତ୍ୟାଦି ।
  ଆମ ଭାଷାରେ ଅଣର ବ୍ୟବହାର ଅଛି । ନ ପରେ ସ୍ୱର ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଯାହା ଥାଉନା କାହିଁକି - ଅଣର
  ଆଗମ ହୁଏ ।
  ଯଥା :- ନ ଓସାରିଆ = ଅଣଓସାରିଆ
  ନ ହଳଦିଆ = ଅଣହଳଦିଆ
• ଉପପଦ ତତ୍‌ପୁରୁଷ :
  କେତେକ ପଦ ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ଧାତୁ ପୂର୍ବରେ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପଦ ଯୋଗ କରାଯାଏ । ତାହାକୁ ଉପପଦ କୁହାଯାଏ ।
  ମଧୁପାନ କରେ ଯେ ସେ = ମଧୁପ, ମଧୁପାୟୀ
  କୁଳ ବୁଡ଼ାଏ ଯେ = କୁଳବୁଡ଼ା
  ଏଠାରେ ମଧୁ ଓ କୁଳ ଶବ୍ଦ, ଧାତୁ ପୂର୍ବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ଉପପଦ । ଏଥିରୁ
  ଜଣାଗଲା ଯେ -
  ଉପପଦ ସହିତ ଧାତୁ ଅଥବା କ୍ରିୟା ନିଷ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ୟ ପଦର ଯେଉଁ ସମାସ ହୁଏ
  ତାକୁ ଉପପଦ ତତ୍‌ପୁରୁଷ ସମାସ କହନ୍ତି ।
  ସେପରି ଗଢ଼ାଯାଇପାରିବ ଶଯ୍ୟାଶାୟୀ, କୁମ୍ଭକାର, ମଣିଷଖିଆ, ସତ୍ୟବାଦୀ, କାନକୁହା ଇତ୍ୟାଦି ।
• ଅଲୁକ୍ ସମାସ :
  ଯୁଧି(ଯୁଦ୍ଧରେ) ସ୍ଥିର = ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ଆଗରୁ ଦେଖିଲେ ସମାସର ସମସ୍ତ ପଦରେ ପୂର୍ବପଦର
  ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଲୁକ୍‌ ବା ଲୁପ୍ତ ହୋଇ ଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଯୁଧି ସପ୍ତମୀ ବିଭକ୍ତି ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତପଦରେ
  ତାର ରୂପ ଲୁକ୍ ବା ଲୁପ୍ତ ହେଉନାହିଁ । ତେଣୁ ତାହା ଅଲୁପ୍ତ ବା ଅଲୁକ୍ ହୋଇ ରହୁଛି । ଏଥିରୁ ଜାଣିଲେ ଯେ -
  ଯେଉଁ ସମାସର ସମସ୍ତପଦରେ ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଲୁପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ ତାହାକୁ ଅଲୁକ୍ ସମାସ କହନ୍ତି ।
  ଏପରି ଗଢ଼ାଯାଇ ପାରିବ - ବନେ (ବନରେ) ଚରେ (ବିଚରଣ କରେ) ଯେ = ବନେଚର,
  ଅନ୍ତେ (ଅନ୍ତରେ) ବାସକରେ ଯେ = ଅନ୍ତେବାସୀ ଇତ୍ୟାଦି ।
• କର୍ମଧାରୟ ସମାସ :
  କର୍ମଧାରୟ ସମାସର ଗଠନ ପ୍ରଣାଳୀରେ ବିବିଧତା ରହିଛି । ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ଓ ସମାସ ପଦର ଗଠନ କୌଶଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର ।
  (କ) ନୀଳ ଅଟେ କଇଁ = ନୀଳକଇଁ
  ଏଠାରେ ନୀଳ ବିଶେଷଣ ପଦ ଓ କଇଁ ବିଶେଷ୍ୟପଦ ।
  ସେହିପରି ଡେଙ୍ଗାଗଛ, ପୋଡ଼ାତିଅଣ, କଅଁଳଶାଗ, ଫଟାହା?ି, ସଫାଲୁଗା, ସଜ୍ଜନ, ଉଡ଼ାଜାହାଜ, ଲୁଣିମାଛ ଇତ୍ୟାଦି ।
  (ଖ) ଯେ ରୁଦ୍ର ସେ ସୁନ୍ଦର = ରୁଦ୍ରସୁନ୍ଦର
  ଯେ ମୂର୍ଖ ସେ ପଣ୍ଡିତ = ମୂର୍ଖପଣ୍ଡିତ
  ଯେ ଚାଲାକ ସେ ଚତୁର = ଚାଲାକ ଚତୁର
  ଏଠାରେ ରୁଦ୍ର, ସୁନ୍ଦର, ମୂର୍ଖ, ପଣ୍ଡିତ, ଚାଲାକ, ଚତୁର ଆଦି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ବିଶେଷଣ ପଦ ।
  (ଗ) ଯେ ରାଜା ସେ ଋଷି = ରାଜର୍ଷି । ଏଠାରେ ରାଜା ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ ଓ ଋଷି ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ୍ୟପଦ । ସେହିପରି
  ଶବ୍ଦ ହେଉଛନ୍ତି - ଦେବର୍ଷି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଇତ୍ୟାଦି ।
  (ଘ) ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଟେ ନର = ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ
  ଏଠାରେ ନର ବିଶେଷ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶେଷଣ ପଦ । ଏଥିରୁ ଆମେ ଜାଣିଲେ ଯେ -
  ବିଶେଷଣ ଓ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ସମାସ ଗଠିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ କର୍ମଧାରୟ ସମାସ
  କହନ୍ତି । ଏହି ସମାସର ସମସ୍ତପଦରେ ପରପଦର ଅର୍ଥର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହେ ।
  କର୍ମଧାରୟ ସମାସର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଅଛି । ଆସ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବା ।
• ରୂପକ କର୍ମଧାରୟ :
  ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଭେଦ କଳ୍ପିତ ହୋଇ ସମାସ ହେଲେ ରୂପକ କର୍ମଧାରୟ ସମାସ ହୁଏ ।
  ଉପମେୟ - ଯାହା ବିଷୟରେ ଉପମା ଅର୍ଥାତ୍ ତୁଳନା ଦିଆଯାଏ ତାକୁ ଉପମେୟ କହନ୍ତି । ଏହି ଉପମେୟ
  ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁ ।
  ଉପମାନ - ଉପମେୟ ବା ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁ ସହିତ ଯାହାର ତୁଳନା କରାଯାଏ ତାକୁ ଉପମାନ କହନ୍ତି ।
  ଈଶ୍ୱର ଚନ୍ଦ୍ର ବିଦ୍ୟାସାଗର ବିଦ୍ୟାରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ ହୋଇଥିଲେ । ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟା ହେଉଛି ଉପମେୟ ଓ
  ରତ୍ନ ହେଉଛି ଉପମାନ । ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟା ସହିତ ରତ୍ନର ତୁଳନା କରାଯାଇଛି । ଆମେ ଏପରି ମଧ୍ୟ କହିପାରିବା -
  ବିଦ୍ୟା ରୂପକ ରତ୍ନ = ବିଦ୍ୟାରତ୍ନ । ଏଠାରେ ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦଥିଲା ପରି ଜଣାପଡୁ ନାହିଁ ।
  ଏହି ସୂତ୍ରରେ ଆମେ ଗଢ଼ିପାରିବା - ଶୋକସାଗର, କନ୍ୟାରତ୍ନ, ପୁତ୍ରମଣି, ଶୋକାଗ୍ନି, ଅଜ୍ଞାନ-ଅନ୍ଧକାର ଇତ୍ୟାଦି ।
  ସାଧାରଣ ଧର୍ମ : ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମାନଗୁଣ ଧର୍ମକୁ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ ।
  ମୁଖଟି ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ସୁନ୍ଦର ଏଠାରେ ସୁନ୍ଦର ହେଉଛି ସାଧାରଣଧର୍ମ ବାଚକ ପଦ । ଅର୍ଥାତ୍ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ସୁନ୍ଦର ମୁଖଟି
  ସେହିପରି ସୁନ୍ଦର ।
• ଉପମାନ କର୍ମଧାରୟ :
  କାକ ପରି କୃଷ୍ଣ = କାକକୃଷ୍ଣ
  ଘନ ପରି ଶ୍ୟାମ = ଘନଶ୍ୟାମ
  କାକ ଓ ଘନ ହେଉଛନ୍ତି ଉପମାନ ଓ କୃଷ୍ଣ ଓ ଶ୍ୟାମ ହେଉଛନ୍ତି ସାଧାରଣ ଧର୍ମ । ଏଠାରେ ଆମେ
  ଦେଖିଲେ କେବଳ ଉପମାନ ଓ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ରହିଛି ।
  ଏଥିରୁ ଜଣାଗଲା ଯେ, ଉପମାନ ସହିତ ସାଧାରଣ ଧର୍ମବାଚକ ପଦର ସମାସକୁ ଉପମାନ କର୍ମଧାରୟ ସମାସ କୁହାଯାଏ ଆମେ ଏହି ଧାରାରେ ଗଢ଼ିପାରିବା - ତୁଷାରଧବଳ, ଲବଣୀକୋମଳ ଇତ୍ୟାଦି ।
  ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟ :
  ମୁଖଟି ଚନ୍ଦ୍ର ପରି = ମୁଖଚନ୍ଦ୍ର
  ଏଠାରେ ମୁଖ ହେଉଛି ଉପମେୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ଉପମାନ । ଏଥିରୁ ଜଣାଗଲା ଯେ - ସମାସରେ ଉପମେୟ ପୂର୍ବପଦ ଓ ଉପମାନ ପରପଦ ହେଲେ ତାହାକୁ ଉପମିତକର୍ମଧାରୟ ସମାସ କହନ୍ତି ।
  ଏହିସୂତ୍ରରେ ଗଢ଼ାଯାଇପାରିବ - ଅଧରବିମ୍ବ, ପାଦପଦ୍ମ, ଚରଣକମଳ, ନରସିଂହ, ନରେନ୍ଦ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ।
• ମଧ୍ୟପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ :
  ରାଜାଙ୍କ ସିଂହଦ୍ୱାରରେ ଦ୍ୱାରପାଳ ପହରା ଦେଉଛି ।
  ସିଂହଦ୍ୱାରକୁ ଆମେ ଲେଖିପାରିବା ସିଂହ ଚିହ୍ନିତ ଦ୍ୱାର । ସମାସ ଗଠିତ ହେଲେ ଚିହ୍ନିତ ପଦଟି ଲୋପ ହୋଇଯାଉଛି ।
  ଏଥିରୁ ଆମେ ଜାଣିଲେ ଯେ,
  ଯେଉଁ କର୍ମଧାରୟ ସମାସର ସମସ୍ତ ପଦରେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ପଦର ଲୋପ ହୋଇଥାଏ,
  ତାହାକୁ ମଧ୍ୟପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ ସମାସ କହନ୍ତି ।
  ଏହି ଧାରାରେ ଗଢ଼ାଯାଇ ପାରିବ,
  ଘୃତ ମିଶ୍ରିତ ଅନ୍ନ = ଘୃତାନ୍ନ
  ସୁନାରେ ତିଆରି ମୁଦି = ସୁନାମୁଦି
  କାଠରେ ତିଆରି ପୋଲ = କାଠପୋଲ
  ବର ନାମକ ଗଛ=ବରଗଛ
  ସେହିପରି ହେବ, ଦହିଚୁଡ଼ା, ରେଳଗାଡ଼ି, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖ, ବକଧାର୍ମିକ ଇତ୍ୟାଦି ।
  କର୍ମଧାରୟ ସମାସର ଆଉ କେତେକ ଉଦାହରଣ :-
  ଅନ୍ୟଗ୍ରାମ = ଗ୍ରାମାନ୍ତର
  ଅନ୍ୟରୂପ = ରୂପାନ୍ତର
  ଅନ୍ୟଦେଶ = ଦେଶାନ୍ତର
  କୁ(କୁ?ିତ) ଅଟେ ଆକାର = କଦାକାର
  କୁ(କୁ?ିତ) ଅଟେ ପୁରୁଷ = କୁପୁରୁଷ, କାପୁରୁଷ
• ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମାସ :
  ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦର ଅର୍ଥର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥାଇ ଏକାଧିକ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦର ମିଳନରେ ଯେଉଁ ସମାସ ଗଠିତ ହୁଏ ତାହାକୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମାସ କୁହାଯାଏ ।
  ଗଛଟି ଫୁଲଫଳରେ ଭରା ହୋଇଛି ।
  ଫୁଲଫଳ ଶବ୍ଦ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଯଥା - ଫୁଲ ଓ ଫଳ । ଏ ଦୁଇଟିଯାକ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ । ସମସ୍ତପଦରେ ଦୁଇଟିର ଅର୍ଥର ସମାନ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହୁଛି । ସେହିପରି ଦୁଇରୁ ଅଧିକ ଶବ୍ଦ ବି ମିଶିପାରନ୍ତି ।
  ଯଥା; ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା = ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣସୀତା । ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ = ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷ ।
  ଏହି ଧାରାରେ ଗଢ଼ାଯାଇପାରିବ, ଦମ୍ପତି, ବାଟଘାଟ, ହରିହର, ଲେଖାପଢ଼ା ଇତ୍ୟାଦି ।
• ଦ୍ୱିଗୁ ସମାସ :
  ଯେଉଁ ସମାସରେ ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ଶବ୍ଦ ପୂର୍ବରେ ଥାଇ ସମସ୍ତପଦଟି ସମାହାର ବା ସମଷ୍ଟିକୁ ବୁଝାଉଥାଏ ତାହାକୁ ଦ୍ୱିଗୁ ସମାସ କହନ୍ତି ।
  ତ୍ରିଫଳା ପାଣି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ହିତକର । ତ୍ରିଫଳା ଶବ୍ଦଟି ତିନିଫଳର ସମାହାରରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ତ୍ରିଫଳାର  ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ ହେଉଛି ତ୍ରି(ତିନି) ଫଳର ସମାହାର । ଶବ୍ଦଟିର ଆଦ୍ୟରେ ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ଶବ୍ଦ ତ୍ରି(ତିନି) ରହିଅଛି ।
  ସେହିପରି ଚାରିବେଦ = ଚାରିବେଦର ସମାହାର । ଏହାର ଆଦ୍ୟଶବ୍ଦ ଚାରି ମଧ୍ୟ ହେଉଛି ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ଶବ୍ଦ ।
  ଏହି ସୂତ୍ରରେ ଗଢ଼ାଯାଇ ପାରିବ - ଷଡ଼ରିପୁ, ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅଷ୍ଟରତ୍ନ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ସପ୍ତାହ, ପଞ୍ଚବଟୀ, ଚଉପଦୀ ପ୍ରଭୃତି ।
• ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ :
  ଯେଉଁ ସମାସରେ ସମସ୍ତପଦ ସମସ୍ୟମାନ ପଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହାରି ଅର୍ଥକୁ ନବୁଝାଇ ଅନ୍ୟକୁ ବୁଝାଏ ତାହାକୁ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ କହନ୍ତି ।
  (କ) ଦଶହରାଦିନ ଦାଶରଥି ଦଶାନନକୁ ବଧ କରିଥିଲେ ।
  (ଖ) ବାଳକ ଓ ବାଳିକାମାନେ ବୀଣାପାଣିଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି ।
  ଉପର ବାକ୍ୟ ଦୁଇଟିରେ ଦଶାନନ ଓ ବୀଣାପାଣି ହେଉଛନ୍ତି ବଡ଼ ଅକ୍ଷର ଚିହ୍ନିତ ପଦ । ଏହି ପଦଗୁଡ଼ିକୁ
  ଆମେ ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟରେ ନିମ୍ନମତେ ଲେଖି ପାରିବା । -
  ଦଶ ଆନନ (ମୁଖ) ଯାହାର = ଦଶାନନ
  ସେହିପରି ବୀଣା ପାଣି (ହାତ) ରେ ଯାହାର = ବୀଣାପାଣି
  ଏଠାରେ ଦଶ, ଆନନ, ବୀଣା, ପାଣି ଆଦି ହେଉଛନ୍ତି ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ସମସ୍ୟମାନପଦ । ସମସ୍ତ ପଦ
  ହେଲାବେଳେ ଏ ସମସ୍ୟମାନ ପଦମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱ ନରହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅର୍ଥ ପ୍ରକଟିତ ହେଉଛି । ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହାର ଦଶଟି
  ଆନନ, ସେ ଦଶାନନ ନ ହୋଇ କେବଳ ରାବଣ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି । ସେହିପରି ବୀଣାପାଣି, ସରସ୍ୱତୀ
  ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛି । ଏହିପରି କୁହାଯାଇପାରେ; ତ୍ରିଲୋଚନ, ପୀତାମ୍ବର, ଦିଗମ୍ବର, ନୀଳକଣ୍ଠ, ପଞ୍ଚାନନ,
  ଚତୁର୍ଭୁଜ ଇତ୍ୟାଦି । 
  ମନେରଖିବାକୁ ହେବ ଯେ ଏ ସମାସର ବିଗ୍ରହ ବାକ୍ୟରେ ଯାହାର, ଯାହାକୁ, ଯ?୍ୱାରା, ଯାହାଠାରୁ, ଯାହାଠାରେ
  ଆଦି ପଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ । ଆସ, ଏହି ସମାସର ବିବିଧ ରୂପକୁ ଦେଖିବା ।
  (କ) ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସରେ ଅକ୍ଷି ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତପଦରେ ଅକ୍ଷରେ ଓ ନାଭି ଶବ୍ଦ ନାଭରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
  ବିରୂପ ଅକ୍ଷି ଯାହାର = ବିରୂପାକ୍ଷ
  ପୁ?ରୀକ ଅକ୍ଷି ଯାହାର = ପୁ?ରୀକାକ୍ଷ
  ସେହିପରି ଲେଖାଯାଇପାରେ - ବିଶାଳାକ୍ଷ, ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇତ୍ୟାଦି ।
  ପୁଣି ପଦ୍ମ ନାଭିରେ ଯାହାର = ପଦ୍ମନାଭ
  (ଖ) ଯଶସ୍‌, ତେଜସ୍‌, ମନସ୍ ପ୍ରଭୃତି ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ ସ୍‌ ରହିଛି । ଏହିଭଳି ଶେଷରେ ସ୍‌ ଥିବା ଶବ୍ଦକୁ ନେଇ
  ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ହେଲେ ସ୍‌ର ଲୋପ ହୁଏ ଓ ଅନ୍ତ୍ୟ ଅ ଆକାର ହୁଏ । ବେଳେବେଳେ ସ୍‌ ଅତୁଟ ରହେ
  ଓ କର ଆଗମ ହୁଏ ।
  ମହାନ୍ ତେଜ ଯାହାର = ମହାତେଜା
  ଉଦାର ଚେତ (ଚିତ୍ତ) ଯାହାର = ଉଦାରଚେତା
  ଉଚ୍ଚ ମନ ଯାହାର = ଉଚ୍ଚମନା
  ଅନ୍ୟ ମନ ଯାହାର = ଅନ୍ୟମନା, ଅନ୍ୟମନସ୍କ
  ଅଳ୍ପ ବୟଃ ଯାହାର = ଅଳ୍ପବୟା, ଅଳ୍ପବୟସ୍କ
  (ଗ) କେତେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନାସ୍ତିବାଚକ ଶବ୍ଦ (ନାହିଁ) ପୂର୍ବପଦ ହୋଇ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ହୋଇଥାଏ । ଏହାକୁ
  ନିଷେଧାର୍ଥକ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ କହନ୍ତି ।
  ନାହିଁ ଅନ୍ତଯାହାର = ଅନନ୍ତ, ନାହିଁ ଆଦି ଯାହାର = ଅନାଦି, ନାହିଁ ଗାଧ (ଅଗଭୀରତ୍ୱ) ଯାହାର = ଅଗାଧ, ନାହିଁ
  ଦୋଷ ଯାହାର = ନିର୍ଦୋଷ, ନାହିଁ କାର (କାର୍ଯ୍ୟ) ଯାହାର = ବେକାର
  ସେହିପରି ଗଢ଼ାଯାଇପାରିବ - ଅତଳ, ଅସୀମ, ନିର୍ଭୟ, ନିରାକାର, ନୀରୋଗ, ବେହୋସ, ବେତାର, ବେହିସାବୀ,
  ନିରର୍ଥକ, ନିର୍ଜନ ଇତ୍ୟାଦି । ବିଗତ ହୋଇଅଛି ଧବ ବା ନାହିଁ ଧବ (ସ୍ୱାମୀ) ଯାହାର ତାକୁ ବିଧବା ଓ ବିଗତ
  ହୋଇଅଛି ପତ୍ନୀ ବା ନାହିଁ ପତ୍ନୀ ଯାହାର ତାକୁ ବିପତ୍ନୀକ କୁହାଯାଏ ।
  (ଘ) ଅନ୍ୟପଦ ସହିତ ସହ ଶବ୍ଦ ଯୋଗରେ ଯେଉଁ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ହୁଏ, ତାହାକୁ ସହାର୍ଥକ ବହୁବ୍ରୀହି କୁହାଯାଏ ।
  ଏହି ସହ ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତପଦରେ ସରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
  ଉଦାହରଣ; ପରିବାର ସହିତ ଅଛନ୍ତି ଯେ = ସପରିବାର
  ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଅଛନ୍ତି ଯେ = ସସ୍ତ୍ରୀକ
  ଶିଷ୍ୟ ସହିତ ଅଛନ୍ତି ଯେ = ସଶିଷ୍ୟ
  ସେହିପରି ଗଢ଼ାଯାଇପାରିବ; ସାନନ୍ଦ, ସସମ୍ମାନ, ସବିନୟ, ସବାନ୍ଧବ, ସକୁଟୁମ୍ବ ଇତ୍ୟାଦି ।
  (ଙ) ସମାନ ଶବ୍ଦ ସହିତ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ହେଲେ ସମାନ ସ୍ଥାନରେ ସ ହୁଏ । କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ସହ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ।
  ସମାନ ତୀର୍ଥ ଯାହାର = ସତୀର୍ଥ
  ସମାନ ଉଦରରୁ ଜନ୍ମ ଯାହାର = ସହୋଦର, ସୋଦର
  ସେହିପରି ହୁଏ - ସଗୋତ୍ର, ସପି? ଇତ୍ୟାଦି ।
  (ଚ) କେତେକ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସରେ ଉପମାନ ପୂର୍ବପଦ ଓ ଉପମେୟ ପରପଦ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସମସ୍ତ ପଦରେ
  ଉପମାନର ଅଂଶବିଶେଷ ଲୋପପାଏ । ଏହାକୁ ଉପମିତ ବହୁବ୍ରୀହି କହନ୍ତି ।
  ଗଜଗମନ ପରି ଗମନ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀର = ଗଜଗମନା
  ଚିଲଆଖି ପରି ଆଖି ଯାହାର = ଚିଲଆଖିଆ
  ଘୋଡ଼ା ମୁହଁ ପରି ମୁହଁ ଯାହାର = ଘୋଡ଼ାମୁହାଁ
  ସେହିପରି ଗଢ଼ାଯାଇ ପାରିବ - ଓଟମୁହାଁ, ମରାଳଗମନା, ସୂର୍ପଣଖା, ମାଗୁରନିଶା, ମୀନନୟନା, ଚାନ୍ଦମୁହୀଁ
  ଇତ୍ୟାଦି ।
  (ଛ) ଏକ ଜାତୀୟ କ୍ରିୟାରେ ପରସ୍ପର ବ୍ୟାପୃତ ଥିବା ବୁଝାଇଲେ ବ୍ୟତିହାର ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ହୁଏ ।
  କେଶକୁ କେଶକୁ ଧରି ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧ = କେଶାକେଶି
  ପରସ୍ପରକୁ ମାରିବା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ଯହିଁରେ = ମରାମରି
  ଠେଙ୍ଗାରେ ଠେଙ୍ଗାରେ ଯେଉଁ ଯୁଦ୍ଧ = ଠେଙ୍ଗାଠେଙ୍ଗି
  ସେହିପରି ହେବ; ବାଡ଼ାବାଡ଼ି, ପିଟାପିଟି, ହାତାହାତି, ଧରାଧରି, ପେଲାପେଲି, ଠେଲାଠେଲି ଇତ୍ୟାଦି ।
  (ଜ) ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସର ଆଉ କେତେକ ଉଦାହରଣ :
  ସୁହୃଦୟ ଯାହାର = ସୁହୃଦ
  ଅଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ ବକ୍ର ଯାହାର = ଅଷ୍ଟବକ୍ର
  ଏକ ବାଗ ଯାହାର = ଏକବାଗିଆ,
  ଦୁଇ ମୁ? ଯାହାର = ଦୋମୁ?ିଆ
• ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ :
  ଯେଉଁ ସମାସରେ ଅବ୍ୟୟପଦ ପୂର୍ବପଦ ଭାବରେ ରହି ଅନ୍ୟପଦ ସହିତ ସମାସ ହୋଇଥାଏ ଓ ତହିଁରେ ଅବ୍ୟୟର ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥାଏ ତାକୁ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ କୁହାଯାଏ ।
  (୧) ପ୍ରତିହିଂସାପରାୟଣ ବ୍ୟକ୍ତିର ଅଧିକ କ୍ଷତି ହୁଏ ।
  (୨) ହରିବାବୁ ଘଟଣାକୁ ଆମୂଳଚୂଳ ବ?ର୍ନା କଲେ । ପ୍ରଥମବାକ୍ୟର ପ୍ରତିହିଂସାରେ ପ୍ରତି ହେଉଛି
  ଗୋଟିଏ ଅବ୍ୟୟ ପଦ, ସେହିପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ବାକ୍ୟର ଆମୂଳଚଳରେ ଆ ହେଉଛି ଅବ୍ୟୟପଦ । ଅବ୍ୟୟପଦ ଦୁଇଟି
  ଶବ୍ଦର ଆରମ୍ଭରେ ରହିଛି । ଅବ୍ୟୟ ପଦ ସହିତ ଅନ୍ୟପଦ ମିଶିଛି ।
  ବୀପ୍‌ସା (ବାରମ୍ବାର), ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ସୀମା), ଅଭାବ, ଯୋଗ୍ୟତା, ଆତିଶଯ୍ୟ, ବୈପରୀତ୍ୟ, ସାମୀପ୍ୟ,
  ସାଦୃଶ୍ୟ, ପଶ୍ଚାତ ପ୍ରଭୃତି ଅର୍ଥରେ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ ହୋଇଥାଏ । ଆସ, ସେ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବା ।
  (କ) ବୀପ୍‌ସା - ଥରକୁଥର = ପ୍ରତିଥର ।
  ସେହିପରି ପ୍ରତିଦିନ, ପ୍ରତିଘର ଶବ୍ଦଗଢ଼ା ଯାଇପାରିବ ।
  (ଖ) ଅଭାବ - ଭିକ୍ଷାର ଅଭାବ = ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ
  ସେହିପରି ବନ୍ଦୋବସ୍ତର ଅଭାବ ବେବନ୍ଦୋବସ୍ତ
  ଏଠାରେ ଦୁର୍‌ ଓ ବେ ଅବ୍ୟୟ ପଦ ।
  (ଗ) ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ - ମରଣପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ = ଆମରଣ
  ସେହିପରି ହେବ - ଆସମୁଦ୍ର, ଆକଣ୍ଠ, ଇତ୍ୟାଦି ।
  ଜୀବନକୁ ବ୍ୟାପି = ଆଜୀବନ
  ପାଦଠାରୁ ଆରମ୍ଭକରି ମସ୍ତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ = ଆପାଦମସ୍ତକ
  ଏଠାରେ ଆ ହେଉଛି ଅବ୍ୟୟପଦ ।
  (ଘ) ଯୋଗ୍ୟତା - ରୂପର ଯୋଗ୍ୟ = ଅନୁରୂପ, ଅନୁ-ଅବ୍ୟୟପଦ
  (ଙ) ଅନତିକ୍ରମ-ଶକ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ ନ କରି = ଯଥାଶକ୍ତି
  ସେହିପରି ହେବ - ଯଥାବିଧି, ଯଥୋଚିତ, ଯଥାର୍ଥ ଇତ୍ୟାଦି
  ଏଠାରେ ଯଥା ଅବ୍ୟୟପଦ ।
  (ଛ) ପଶ୍ଚାତ୍ - ପଶ୍ଚାତ୍‌ଗମନ = ଅନୁଗମନ । ସେହିପରି ହେବ - ଅନୁକରଣ, ଅନୁତାପ, ଅନୁସନ୍ଧାନ ଇତ୍ୟାଦି ।
  ଏଠାରେ ଅନୁ ଅବ୍ୟୟ ପଦ ।
  (ଜ) ଆତିଶଯ୍ୟ - ଅତିଶୟ ଘଞ୍ଚ - ନିଘଞ୍ଚ । ଏଠାରେ ନି ଅବ୍ୟୟପଦ ।
  (ଝ) ସାଦୃଶ୍ୟ - ମୂର୍ତ୍ତିର ସଦୃଶ = ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ।
  ବନର ସଦୃଶ = ଉପବନ, ଭାଷାର ସଦୃଶ = ଉପଭାଷା
  ଏଠାରେ ଅବ୍ୟୟ ପଦ - ପ୍ରତି ଓ ଉପ ।
  (ଞ) ବୈପରୀତ୍ୟ - କୂଳର ବିପରୀତ = ପ୍ରତିକୂଳ
  ପକ୍ଷର ବିପରୀତ = ପ୍ରତିପକ୍ଷ, ବିପକ୍ଷ
  ସେହିପରି ହୁଏ - ପ୍ରତିବାଦୀ
  ଏଠାରେ ପ୍ରତି ଓ ବି ଅବ୍ୟୟପଦ ।
• ନିତ୍ୟ ସମାସ :
  କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ସମାସବାକ୍ୟ ନଥାଇ ମଧ୍ୟ ସମାସ ହୁଏ । ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ସମାସ କୁହାଯାଏ ।
  କୃଷ୍ଣସର୍ପ - (ଏହା ନି?ିର୍ଷ୍ଟ ଜାତିର ନାଗକୁ ବୁଝାଏ - ଅନ୍ୟ କଳାସାପକୁ ବୁଝାଏ ନାହିଁ ।
  ସେହିପରି - ନୀଳକନ୍ଦର (ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ପୁରୀ), ପୋକଶୁଙ୍ଘା, ଛାରପୋକ, ବିଲୁଆଖାଇ ଇତ୍ୟାଦି ହୁଏ ।

ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଅହନ୍‌ ର ନ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଥିବାବେଳେ ପୂର୍ବାହ୍ଣ ଓ ଅପରାହ୍ଣରେ ଅହନ୍‌ ନ- ଣରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ଣତ୍ୱ ବିଧି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଋ,ର,ଷ ବ?ର୍ପରେ ତଥା ନ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱରବ?ର୍, କ-ବର୍ଗ,ପ-ବର୍ଗ, ଯ, ବ, ହ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ବା ଏକାଧିକ ବ?ର୍ର ବ୍ୟବଧାନ ଥିଲେ ନ-ଣରେ ପରିଣତ ହୁଏ । (ଅପର+ଅହନ୍‌) ରେ ର ଓ ନ ମଧ୍ୟରେ ଅ ଓ ହ ବ୍ୟବଧାନ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାରୁ ନ-ଣ ହୋଇଛି । ସେହିପରି ପୂର୍ବାହ୍ଣ (ପୂର୍‌ବ+ ଅହନ୍‌)ରେ ର ଓ ନ ମଧ୍ୟରେ ବ ଅ ଓ ହ ରହି ବ?ର୍ ବ୍ୟବଧାନ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାରୁ ନ ସ୍ଥାନରେ ଣ ହୋଇଛି । କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟାହ୍ନ (ମଧ୍ୟ+ଅହନ୍‌) ର ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଋ, ର, ଷ ନଥିବାରୁ ନ ସ୍ଥାନରେ ଣ ହୋଇନାହିଁ ।